Την περασμένη Πέμπτη 23 Οκτωβρίου, κάπου ανάμεσα στην κηδεία Σαββόπουλου, τον τυφώνα Μελίσα στην Τζαμάικα και τις βροχερές παρελάσεις της εικοστής ογδόης Οκτωβρίου, σημειώθηκε ένα απλό, συνηθισμένο γεγονός: Σε συγκέντρωση διαμαρτυρίας με γονείς, εκπαιδευτικούς και μαθητές έξω από τη διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης στην Αθήνα, ένα επτάχρονο παιδί μεταφέρθηκε στο Παίδων μετά από ρίψη χημικών από αστυνομικές δυνάμεις.

Αυτή η συγκέντρωση είναι μία από τις πολλές που γίνονται αυτές τις ημέρες στην Αθήνα μετά την εξαγγελία συγχώνευσης τμημάτων σε τάξεις δημοτικού, ενώ το πρώτο τρίμηνο της σχολικής χρονιάς πλησιάζει ήδη στο τέλος του.

Αυτό σημαίνει, όσο πιο περιληπτικά μπορεί να εξηγηθεί, ότι πολλά παιδιά θα αναγκαστούν να αλλάξουν τμήμα μέσα στον Νοέμβριο, πρόγραμμα, καθώς και εκπαιδευτικούς ειδικοτήτων ή και τη βασική δασκάλα/ δάσκαλο. Αρκετά θα πρέπει να αλλάξουν ακόμα και σχολείο, καθώς λόγω των κενών υπάρχουν σχολεία που δεν μπορούν να δεχτούν άλλα παιδιά και τα αναγκάζουν να μετακινηθούν. Το κλείσιμο και η μείωση θέσεων στα ολοήμερα συμπληρώνουν την εικόνα.

Πρόσληψη αναπληρωτών: an offer you can’t refuse

Μετά την πρόσληψη της πρώτης και δεύτερης φάσης αναπληρωτών (για μόνιμους διορισμούς δεν γίνεται καν συζήτηση αυτή τη στιγμή), στα νηπιαγωγεία και δημοτικά παραμένουν πάνω από 15.000 κενές θέσεις, ενώ για την τρίτη φάση αναπληρωτών έχουν εξαγγελθεί μόλις 3.000 και κάτι προσλήψεις, οι οποίες δεν έχουν γίνει ακόμα.

Για όσες τυχαίνει να μη γνωρίζετε: ο αριθμός των κενών είναι γνωστός από το τέλος κάθε προηγούμενης σχολικής χρονιάς, ενώ ο αριθμός των εγγραφών και μετεγγραφών μαθητών μπορεί να υπολογιστεί με μεγάλη ακρίβεια. Υπάρχει επομένως χρόνος να γίνουν μέσα στο καλοκαίρι όσες μεταθέσεις, αποσπάσεις, διορισμοί και προσλήψεις αναπληρωτών χρειάζεται ώστε στις 11 Σεπτεμβρίου τα σχολεία να είναι πλήρως στελεχωμένα, ή έστω σχεδόν.

Αντ’ αυτού, τα (πολλές χιλιάδες) κενά που καλούνται να καλύψουν οι αναπληρωτές καλύπτονται σταδιακά, με τις προσλήψεις να συνεχίζονται μέχρι και τον Ιανουάριο κάποιες φορές. Το σκεπτικό είναι να πληρωθούν λιγότερους μήνες οι αναπληρωτές και κατά συνέπεια να μη δικαιούνται επίδομα ανεργίας τους μήνες που δεν δουλεύουν, ώστε να κατεβαίνει συνολικά το μπάτζετ.

Από τη στιγμή που προσληφθεί κανείς, οφείλει να έχει παρουσιαστεί και να έχει αναλάβει υπηρεσία μέσα σε τρεις εργάσιμες ημέρες στην αρμόδια περιφέρεια. Το πότε και σε ποιο σχολείο ακριβώς της περιφέρειας θα σταλεί είναι άλλη υπόθεση. Δεν είναι λίγα τα περιστατικά μετακινήσεων αναπληρωτών από νησί σε νησί, μέσα στη χρονιά με ό,τι έξοδα αυτό συνεπάγεται για νοίκιασμα – ξενοίκιασμα καταλύματος. Δεν προβλέπονται επιδόματα για μετακίνηση ή στέγαση.

Από την άλλη, εάν δεν παρουσιαστεί η/ ο εκπαιδευτικός, αρνηθεί την πρόσληψη ή παραιτηθεί, υπάρχουν κυρώσεις (δεν μπορεί να υποβάλει ξανά αίτηση για το ίδιο ή και για το επόμενο σχολικό έτος).

Παρ’ όλα αυτά, το στεγαστικό και τα μεταφορικά είναι τόσο δυσβάστακτα (συχνά μεγαλύτερα από τον μισθό) ώστε υπάρχουν όλο και περισσότεροι που αρνούνται την πρόσληψη «εκτός έδρας». Από τη στιγμή μάλιστα που τα μόρια προϋπηρεσίας δεν οδηγούν πλέον σε διορισμό, και ο διορισμός με τη σειρά του δεν εξασφαλίζει μόνιμη και οργανική θέση παρά μετά από χρόνια πολλές φορές, τα κίνητρα μειώνονται ακόμη περισσότερο.

Να σημειωθεί πως ο μισθός δεν καταβάλλεται από την αρχή της πρόσληψης αλλά μετά από αρκετές εβδομάδες (κατά μέσο όρο δύο μήνες, με αναδρομικά).

Ωστόσο, παραμένει «ταμπού» στον χώρο να αρνηθεί κανείς πρόσληψη όποιες και αν είναι οι συνθήκες.

Η αντιμετώπιση του υπουργείου παιδείας συμπυκνώνεται στις κατά καιρούς δηλώσεις της υπουργού Σοφίας Ζαχαράκη περί αδειών μητρότητας των νεοδιόριστων: «Να σας αναφέρω ότι σε έναν μόνο νομό διορίστηκαν 12 νηπιαγωγοί και έλαβαν άδεια οι έξι. Οποιοσδήποτε νεοδιόριστος μπορεί, όταν καλείται να αναλάβει, να ενεργοποιήσει μια θεσμοθετημένη άδεια, μια μακροχρόνια άδεια, μια άδεια μητρότητας. Σε ένα μικρό νησί διορίστηκε νηπιαγωγός και αμέσως έλαβε άδεια».

(Αλήθεια, για ποιο λόγο μια έγκυος να πάρει άδεια για επαπειλούμενη κύηση αμέσως μόλις διορίστηκε σε ένα νησί της άγονης γραμμής στο οποίο δεν διαμένει μόνιμα και δεν έχει κανέναν δικό της άνθρωπο εκεί;)

Οι αντιδράσεις ήταν πολλές και αναμενόμενες: «Φαίνεται πως σε αυτή τη χώρα οι γυναίκες ό,τι και να κάνουν φταίνε. Μπαίνουν λουκέτα σε εκατοντάδες σχολεία, ιδίως στην περιφέρεια; Φταίνε οι γυναίκες που δεν γεννάνε αρκετά παιδιά για να γεμίσουν τις τάξεις και έχουμε “δημογραφική κατάρρευση”. Δεν φτάνουν οι εκπαιδευτικοί, μολονότι συρρικνώνεται ο μαθητικός πληθυσμός; Φταίνε πάλι οι γυναίκες, που μένουν έγκυοι και γεννοβολάνε μόλις διορίζονται και μένουν τα παιδιά μας χωρίς δασκάλους», σχολίασε δημοσίευμα του in.gr.

Μια μέρα στο σχολείο

Ας φανταστώ πως είμαι ένα παιδί έξι έως δώδεκα ετών, ή έφηβος 12 έως 18, που δεν έχει ιδέα από κενά, προϋπολογισμό, τροπολογίες και άδειες.

Ξεκινάω τη σχολική χρονιά. Μου έχουν πει ότι θα πάω στο ολοήμερο και τελικά μου λένε πως όχι, δεν θα πάω γιατί δεν υπάρχουν θέσεις. Με ρωτούν αν θα επιλέξω γαλλικά ή γερμανικά ως δεύτερη γλώσσα, επιλέγω γερμανικά, και μετά από αρκετές εβδομάδες που δεν έχω κάνει τίποτα από τα δύο, μου λένε πως δεν σχηματίστηκε τμήμα και θα κάνω γαλλικά τελικά – όποτε έρθει δασκάλα/ δάσκαλος γαλλικών. Πότε θα έρθει; Άγνωστο. Μπορεί μέσα σε δύο μήνες να έχω αλλάξει δασκάλα, αίθουσα και συμμαθητές τρεις φορές, πριν μου ανακοινώσουν πως τελικά πρέπει να πάω σε άλλο σχολείο, γιατί εκεί που είμαι δεν έχει θέση για μένα.

Κάθε βδομάδα μου δίνουν καινούργιο πρόγραμμα και ούτε αυτό τηρείται. Χάνονται μαθήματα τελευταία στιγμή για λόγους που ούτε καταλαβαίνω ούτε μου εξηγούν. Γύρω μου βρύσες, πρίζες, εκτυπωτές και προτζέκτορες που δεν λειτουργούν.

Κάθε μέρα δεν ξέρω κυριολεκτικά τι μου ξημερώνει. Κάθε μέρα ανατροπές, μικρές ή μεγάλες ματαιώσεις, σύγχυση, ανασφάλεια.

Πόσος καιρός θα χρειαστεί για να μετατραπεί η ανασφάλεια σε φόβο, ο φόβος σε θυμό και ο θυμός σε βία; Τα μεγαλύτερα παιδιά φαίνεται να ξέρουν.

Ενδοσχολική βία για μικρούς και μεγάλους

Μια χαοτική εκπαιδευτική πραγματικότητα είναι ιδανικό περιβάλλον για ανάπτυξη παραβατικότητας. Όταν ένα σύστημα δεν λειτουργεί, κι ακόμα περισσότερο όταν υπόσχεται, ψεύδεται και διαψεύδεται χωρίς να λογοδοτεί ποτέ, τότε στη θέση του θα αναπτυχθούν παρασυστήματα που θα επιβάλουν τη δική τους «τάξη» και τους δικούς τους «κανόνες». Παράλογους, βίαιους, άδικους και απάνθρωπους, αλλά «κανόνες».

Όταν μιλάμε για ενδοσχολική βία, ο νους μας πάει στο bullying μεταξύ ανηλίκων. Δεν περιορίζεται όμως εκεί.

Εκφοβισμό μπορεί να ασκήσει και εκπαιδευτικός που έμμεσα ή άμεσα θα περάσει σε παιδί το μήνυμα «δε θα σε περάσω αν δεν έρθεις να σου κάνω ιδιαίτερο», ή που θα το παρενοχλήσει σεξουαλικά.

Εκφοβισμό μπορεί να ασκήσει και διεύθυνση που θα πιέσει μια τάξη να πάει πολυήμερη εκδρομή σε συγκεκριμένο μέρος, με συγκεκριμένο πρακτορείο από το οποίο παίρνει προμήθεια κάτω από το τραπέζι.

Το ίδιο ακριβώς μπορεί να κάνει και ένα δεκαπενταμελές συμβούλιο μαθητών (στη δευτεροβάθμια).

Πιέσεις μπορεί να ασκήσει η διεύθυνση ενός φροντιστηρίου στους μαθητές τους να υποκινήσουν κατάληψη, ώστε να κλείσει το σχολείο και τα παιδιά να πάνε και πρωί στο φροντιστήριο και άρα να πληρώσουν παραπάνω.

Εκφοβισμό και λεκτική ή σωματική βία μπορούν να ασκήσουν (και ασκούν) γονείς σε εκπαιδευτικούς, αλλά και μαθητές σε εκπαιδευτικούς. Μικρές ειδήσεις όπως αυτή και αυτή είναι διάσπαρτες σε διάφορα δελτία – για να αναφέρω μόνο τις σχετικά πρόσφατες και εγχώριες.

Μαθητές κάθε ηλικίας, τέλος, μπορούν να παρενοχλήσουν σεξουαλικά εκπαιδευτικούς (κυρίως αγόρια που παρενοχλούν γυναίκες).

Τι αποδείξεις έχουμε πως όλα αυτά ισχύουν;

Θα παρατηρήσατε ότι παραθέτω ελάχιστους συνδέσμους και αναφορές για να τεκμηριώσω τους παραπάνω ισχυρισμούς.

Ο λόγος είναι ότι, δυστυχώς, δεν μπορώ να τους τεκμηριώσω με έγκυρα στοιχεία.

Δεν υπάρχουν αρκετές καταγραφές περιστατικών, πόσο μάλλον δημοσιευμένες μελέτες και στατιστικές πάνω σε αυτά τα επιμέρους φαινόμενα.

Δεν υπάρχει σαφές πλαίσιο για τη σεξουαλική παρενόχληση ενηλίκων από ανήλικους.

«Στην Ευρώπη, έχουν γίνει ελάχιστες έρευνες σχετικά με τη βία σε βάρος δασκάλων. Μια έκθεση του 1997 με θέμα τη βία κατά των δασκάλων στα γαλλικά σχολεία έδειξε ότι η σωματική βία κατά των δασκάλων, κυρίως από μαθητές αρσενικού φύλου, αποτελεί “επίδειξη δύναμης” και είναι μια προσπάθεια για σωματική επιβολή. Το 44% περίπου των θυμάτων ήταν άντρες δάσκαλοι και το 56% γυναίκες. Αντίστροφα, το 58% των θυμάτων λεκτικής βίας ήταν άντρες δάσκαλοι και το 42% γυναίκες», αναφέρει δημοσίευμα του myschool.gr.

Έκθεση του 1997… Πόσα έχουν αλλάξει, βελτιωθεί ή επιδεινωθεί 28 χρόνια μετά; Δεν ξέρουμε. Υποθέτουμε.

Το μόνο που μπορώ να καταθέσω είναι προσωπικές εμπειρίες και διάσπαρτες προφορικές μαρτυρίες, που μπορεί να είναι αντιπροσωπευτικές, μπορεί και όχι, και σε καμία περίπτωση δεν έχω τα μέσα να αποδείξω πως είναι όντως αντιπροσωπευτικές.

Όπως δεν έχω τρόπο να αποδείξω –πέρα από την κοινή λογική– με ποιον τρόπο ακριβώς συνδέονται συνθἠκες όπως οι συγχωνεύσεις, τα εκπαιδευτικά κενά, το εξετασιοκεντρικό σύστημα και το κτιριακό πρόβλημα με τη σχολική παραβατικότητα, συγκεκριμένα στη σημερινή Ελλάδα.

Κι αυτό είναι μέρος του προβλήματος: Τα παιδαγωγικά μοντέλα και οι πρακτικές λύσεις που προτείνονται στη θεωρία είναι ανεφάρμοστα, καθώς οι πραγματικές συνθήκες στα πραγματικά σχολεία των πραγματικών ανθρώπων αγνοούνται διαρκώς.

Θυμάμαι κάποτε, σε μια ενημέρωση περί σχολικής παραβατικότητας, ότι μας προτάθηκε η οδηγία: «Στην αρχή του μαθήματος, χωρίζουμε τα παιδιά σε ομάδες…» και ακολούθησε το σχετικό πικρό γέλιο. Γιατί, πριν χωρίσεις τα παιδιά σε ομάδες, κάθε ηλικίας παιδιά, πρέπει πρώτα να τα έχεις πείσει να κατέβουν από τα θρανία, πάνω στα οποία παλεύουν και ουρλιάζουν. Να έχουν εμπεδώσει ότι οι τσάντες δεν είναι για να τις πετάμε πάνω στα κεφάλια των άλλων, ότι το καλαθάκι για τα σκουπίδια δεν είναι μπάλα ποδοσφαίρου και ότι τα μολύβια δεν χρησιμεύουν για να τα καρφώνουμε ο ένας στο χέρι του άλλου. Να ξέρουν, αν μη τι άλλο, ότι εκεί είναι η τάξη τους, τι μάθημα έχουν, ποια μέρα και ώρα και πώς με λένε εμένα. Να έχουν μια στοιχειώδη σιγουριά πως έχει νόημα να μάθουν πώς με λένε και ότι θα τους κάνω κι άλλα μαθήματα. Να ξέρουν πως δεν θα κάνουν μαζί μου το πέμπτο «πρώτο μάθημα γνωριμίας» που έχουν ήδη κάνει με άλλες τέσσερις διαφορετικές εκπαιδευτικούς από την αρχή της χρονιάς και μετά δεν θα με ξαναδούν ποτέ.

Αυτές οι στοιχειώδεις προϋποθέσεις για να λειτουργήσει μια τάξη δεν είναι ούτε δεδομένες ούτε αυτονόητες.

Καταγγελίες, διαμαρτυρίες, επιμέρους ενημερώσεις σαν αυτή που γράφω θα βρείτε στο διαδίκτυο άφθονες – δεν κάνω κάτι πρωτότυπο. Κι ίσως να μη χρειάζεστε καν την πληροφορία όσες έχετε προσωπική εμπειρία ως γονείς, μαθήτριες ή εκπαιδευτικοί.

Από αυτό όμως μέχρι το να καταγραφούν συστηματικά τα δεδομένα, να μελετηθούν, να ληφθούν υπόψη, να γίνει θεωρητικός σχεδιασμός μέσων αντιμετώπισης, να εφαρμοστεί πιλοτικά, να εφαρμοστεί γενικότερα και να υπάρχουν και δικλείδες ασφαλείας ότι θα συνεχίσει να εφαρμόζεται και να προσαρμόζεται στις εκάστοτε νέες συνθήκες, υπάρχει ένα πολύ μεγάλο χάσμα.

Αν δεν γεφυρωθεί, οι όποιοι σχεδιασμοί θα γίνονται πάνω σε μακέτες πλασματικών τάξεων που δεν μπορούν να υπάρξουν.

Οι 100 άδειες επαπειλούμενης κύησης ή ανατροφής τέκνου στην αρχή της χρονιάς (τις οποίες δικαιούνται μόνο οι «μόνιμες») θα ενοχοποιούνται για 15.000 κενά που παραμένουν μετά την πρόσληψη δύο φάσεων «αναπληρωτών», που στην πραγματικότητα είναι πλέον εποχιακοί εργαζόμενοι και δεν «αναπληρώνουν» κανέναν.

Και το μήνυμα των αρχών θα είναι ότι αν ένα επτάχρονο παιδί, ένα ηλικιωμένο άτομο ή ένα άτομο με άσθμα δεν θέλει να του ρίξουν χημικά και κρότου λάμψεις, δεν έχει καμία δουλειά σε πορείες.

Ότι είμαστε ελεύθεροι να σωπαίνουμε όσο θέλουμε στα σπίτια μας.

Υστερόγραφο: όσες εκπαιδευτικοί διαβάζετε αυτό και βρείτε ανακρίβειες, λάθη ή έχετε να παραθέσετε οποιαδήποτε πληροφορία και πηγή θεωρείτε πως αξίζει να προστεθεί, γράψτε μου στα σχόλια!