Τον τελευταίο καιρό, η διεθνής ειδησεογραφία κατακλύζεται από δημοσιεύματα για την εκεχειρία μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς, την εθνοφρουρά του Τραμπ που ξεχύνεται σε κάθε Δημοκρατική πόλη μετατρέποντάς τη σε πεδίο μάχης, το κυβερνητικό shutdown στις ΗΠΑ που αφήνει εκατοντάδες ανθρώπους απλήρωτους και θα οδηγήσει σε μαζικές απολύσεις σε ομοσπονδιακό επίπεδο, και τον ρωσικό υβριδικό πόλεμο που αρχίζει να στοιχειώνει την Ευρώπη, εξωθώντας τη στο να αυξήσει ταχύτατα τις αμυντικές της δαπάνες και να εξετάζει σοβαρά, αν και σε ατμόσφαιρα εξαιρετικού διχασμού, τη δημιουργία ενός «τείχους από drone» στα σύνορά της με τη Ρωσία.

Μέσα σε αυτό το κλίμα τεράστιας γεωπολιτικής ανασφάλειας ξεφύτρωσε μία εξαιρετικά ιδιαίτερη είδηση: το Ευρωκοινοβούλιο ψήφισε την απαγόρευση της εμπορικής χρήσης λέξεων όπως «λουκάνικο», «μπέργκερ» και «μπριζόλα» για φυτικά προϊόντα. Αν αυτή η νέα ρύθμιση εγκριθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και από τις κυβερνήσεις των 27 κρατών-μελών, τότε θα χρειαστεί να πούμε αντίο στα «μπιφτέκια λαχανικών», τα «λουκάνικα σόγιας» και τις «tofu μπριζόλες» στις ετικέτες των προϊόντων που αγοράζουμε, καθώς αυτοί οι όροι θα μπορούν να χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για ζωικά προϊόντα.

Η Γαλλίδα ευρωβουλεύτρια του κεντροδεξιού Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος Σελίν Ιμάρτ, που ηγήθηκε της πρωτοβουλίας, δήλωσε ότι το μάρκετινγκ φυτικών προϊόντων που χρησιμοποιούν ετικέτες προϊόντων κρέατος «παραπλανά τον καταναλωτή». Ισχυρίζεται μάλιστα ότι αυτή η τροπολογία ευθυγραμμίζεται πλήρως με την υπάρχουσα ευρωπαϊκή φιλοσοφία, αφού ήδη από το 2017 το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης με απόφασή του έχει απαγορεύσει τη χρήση λέξεων όπως «γάλα», «βούτυρο» και «γιαούρτι» για φυτικά προϊόντα, τα οποία αντ’ αυτών πρέπει να χρησιμοποιούν άλλες λέξεις, όπως «ρόφημα». Κι αυτό γιατί τα γαλακτοκομικά είδη ορίζονται από τις Βρυξέλλες ως τα παράγωγα της «φυσιολογικής έκκρισης των μαστών». Εκτός από την «διαφάνεια προς τον καταναλωτή», η Ιμάρτ επικαλείται επίσης την προστασία των κτηνοτρόφων, με τις αγροτικές ενώσεις, ειδικά στη Γαλλία, να υποδέχονται θερμά την τροποποίηση.

Επί του ζητήματος πάντως δεν υπάρχει μια κοινή πολιτική προσέγγιση, ούτε καν εντός του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος. Ο Γερμανός ευρωβουλευτής Μάνφρεντ Βέμπερ δήλωσε πως «οι καταναλωτές δεν είναι ανόητοι όταν αγοράζουν τα προϊόντα τους». Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και η Γερμανίδα ευρωβουλεύτρια των Πρασίνων Άννα Καβατσίνι, δηλώνοντας ότι «ενώ ο κόσμος καίγεται, το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα δεν έχει τίποτα καλύτερο να κάνει αυτήν την εβδομάδα από το να μας εμπλέκει όλους σε μια συζήτηση για λουκάνικα και σνίτσελ». Από την άλλη, ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς είναι θετικά προσκείμενος στην απαγόρευση: «Ένα λουκάνικο είναι λουκάνικο. Το λουκάνικο δεν είναι βίγκαν».

Η υπάρχουσα νομοθεσία επιτρέπει τη χρήση ετικετών ζωικών προϊόντων σε φυτικά προϊόντα, εφόσον αυτό καθίσταται απολύτως ξεκάθαρο στη συσκευασία. Βέβαια το ζήτημα γεννά ερωτήματα γιατί η βιομηχανία φυτικών τροφίμων έχει προσπαθήσει πολύ συνειδητά να διαχωριστεί από τα προϊόντα κρέατος, αφού συχνά παρουσιάζεται ως εναλλακτική σε αυτά. Δηλαδή, ένα μεγάλο κομμάτι της προωθητικής στόχευσης των φυτικών προϊόντων εστιάζει στο γεγονός ότι αυτά ΔΕΝ είναι ζωικά παράγωγα, προσπαθώντας να προσελκύσει καταναλωτές που επιθυμούν να κάνουν διατροφικές επιλογές βασισμένες στη χορτοφαγία, είτε για λόγους συνείδησης, είτε για λόγους υγείας.

Η βιομηχανία φυτικών προϊόντων έχει δει εξαιρετική άνθιση στην Ευρώπη, ειδικά σε χώρες όπως η Γερμανία και η Γαλλία, κι αυτό δεν οφείλεται σε κάποια υποτιθέμενη προσπάθειά της να ξεγελάσει το καταναλωτικό κοινό. Άλλωστε, είναι αμφίβολο ότι ένας κρεατοφάγος μπορεί να «μπερδέψει» ένα φυτικό προϊόν με ένα ζωικό, λόγω συσκευασίας, τιμής, όψης αλλά και γεύσης. Αυτή η πρωτοβουλία δεν φαίνεται να αντανακλά τις ανάγκες κάποιου πλήθους εξαπατημένων καταναλωτών που επιθυμούν να μπει ένα τέλος στο ασύδοτο μάρκετινγκ της βιομηχανίας φυτικών προϊόντων που «ονομάζει το φιλέτο φασόλια» για να το φάμε.

Απεναντίας, με ανταγωνιστικά κίνητρα αποσκοπεί στο να μπλοκάρει το μοναδικό επικοινωνιακό ατού τέτοιων λέξεων. Είναι σαφές ότι μέσα από τη χρήση ήδη οικείων και διαδεδομένων λέξεων όπως «μπιφτέκι», «σνίτσελ» και «λουκάνικο», η βιομηχανία φυτικών προϊόντων μπορεί πολύ ευκολότερα να προωθήσει ένα προϊόν της και να το καταστήσει επιθυμητό. Εκεί που πριν ο καταναλωτής θα έβλεπε μία κρεμ ορθογώνια μάζα με υφή μυζήθρας, τώρα βλέπει μία μπριζόλα τόφου. Μια τέτοια απαγόρευση στερεί από την προώθηση των φυτικών προϊόντων την άμεση ταύτισή τους με κάτι ήδη γνωστό και ενδεχομένως λαχταριστό.

Ακόμη κι αν η απαγόρευση αποκτήσει δεσμευτική ισχύ, φρονώ ότι το πλήγμα της βιομηχανίας φυτικών τροφίμων θα είναι σύντομο γιατί θα βρει διαφορετικούς και πιο ενδιαφέροντες τρόπους για να καταστήσει τα προϊόντα της ελκυστικά στο καταναλωτικό κοινό. Η ζήτηση γι’ αυτά ούτως ή άλλως υπάρχει. Ίσως εν τέλει η απομάκρυνση από κρεατο-κεντρικά αφηγήματα και σημειολογίες μακροπρόθεσμα κάνει περισσότερο καλό παρά κακό. Αυτό που καθίσταται απολύτως σαφές, όμως, είναι ότι ακόμη και σε αυτό το πεδίο της οικονομικής ζωής, οι λέξεις έχουν γίνει ένα πεδίο μάχης συμφερόντων.

Πίσω από την είδηση αυτού του ψηφίσματος δεν βλέπουμε ένα φιλοσοφικό εγχείρημα οντολογικού ορισμού της μπριζόλας, λες και τους έπιασε ξαφνικά ο πόνος στο Ευρωκοινοβούλιο να απαντήσουν στο παράδοξο του πλοίου του Θησέα, αλλά μία σύγκρουση μεταξύ βιομηχανιών με σκοπό την οικονομική επικράτηση. Ο καταναλωτής σε αυτή την περίπτωση είναι η επίφαση της πολιτικής διεκδίκησης, το μέσο σε έναν απώτερο οικονομικό σκοπό. Έτσι, οι έννοιες, οι συμβολισμοί, οι λέξεις και οι ιδέες συνεχώς εργαλειοποιούνται, γίνονται υπόστρωμα μιας οικονομικής διαμάχης και αποκτούν πολλαπλά και λανθάνοντα νοήματα που αλλάζουν ανάλογα με το συγκείμενο.

Ένα διαφορετικό παράδειγμα όλων των παραπάνω είναι αυτό των Ενεργών Μπαμπάδων, που χρησιμοποιούν ως πρόσχημα για τον ακτιβισμό και το lobbying που κάνουν «την προστασία και τα δικαιώματα του παιδιού». Ενώ μέσα από τη χρήση συναισθηματικά φορτισμένων λέξεων και εικόνων δίνεται η εντύπωση ότι η συγκεκριμένη οργάνωση προωθεί την καταπολέμηση της παιδικής κακοποίησης, τη βελτίωση των συνθηκών ζωής του παιδιού και την φροντίδα του παιδιού από τον πατέρα, που συνήθως θεωρείται γυναικεία υπόθεση, βλέπουμε ότι η ρητορική των Ενεργών Μπαμπάδων είναι ως επί τω πλείστον βαθιά μισογύνικη και εξυπηρετεί τα συμφέροντα μιας ομάδας ανδρών που είτε διατηρεί μια ανταγωνιστική σχέση με τις πρώην συζύγους εις βάρος του παιδιού τους, είτε διεκδικεί ει δυνατόν μικρότερη συνεισφορά στα έξοδα διαβίωσης του παιδιού. Ναι, με πρόσχημα τα δικαιώματά του.

Ήδη από τα χρόνια που η υποχρεωτική συνεπιμέλεια ήταν ακόμη νομοσχέδιο προς ψήφιση στην Ελλάδα, τους ακούγαμε να μιλούν για το «ενοίκιο» που πληρώνουν στις πρώην συζύγους τους «για την κυοφορία των εννέα μηνών», και να τις παρουσιάζουν ως «αποξενώτριες» που προσπαθούν να τους κλέψουν τα παιδιά. Στο σύνολο της ρητορικής τους, τα ίδια τα παιδιά και το συμφέρον τους έχουν ρόλο κομπάρσου, αφού χρησιμοποιούνται ως πρόσχημα για τις διαμάχες των ίδιων με τις πρώην συζύγους τους. Τα περισσότερα σχόλια στην επίσημη ιστοσελίδα τους και στις διάφορες κλειστές ομάδες που διατηρούν στα social media στρέφονται κατά των γυναικών με εξευτελιστικούς χαρακτηρισμούς και αβυσσαλέα λύσσα, συχνά με εκδικητική διάθεση.

Κι ενώ υποτίθεται ότι το δικό τους πεδίο ενδιαφέροντος είναι τα δικαιώματα του παιδιού, οι αιχμές τους φανερώνουν την πραγματική τους πολεμική: την καταστρατήγηση των γυναικείων δικαιωμάτων υπέρ των ίδιων και την αποσιώπηση των φεμινιστικών διεκδικήσεων. Δεν εξηγείται διαφορετικά η επιστολή που έστειλαν στο Υπουργείο Παιδείας για την αναφορά του όρου «γυναικοκτονία» στο πληροφοριακό σύστημα «My School».

«Κατά την χρήση του πληροφοριακού συστήματος “ΜΥ SCHOOL” το οποίο αφορά σε όλες τις σχολικές μονάδες της χώρας μας και σε όλες τις βαθμίδες, στο πεδίο που αφορά τίς Δράσεις του Ενεργού Πολίτη μέσα από τους 17 στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης, διαπιστώθηκε με έκπληξη ότι στην θεματολογία που προτείνεται στους εκπαιδευτικούς προς επιλογή περιλαμβάνεται και η επιλογή του θέματος “Γυναικοκτονία”» γράφουν στην επιστολή. «Όπως όλοι καλά γνωρίζουμε ο όρος αυτός ευρέως αμφισβητείται, ΔΕΝ περιλαμβάνεται στον ισχύοντα Ποινικό Κώδικα και ΔΕΝ έχει νομιμοποιηθεί από την Κυβέρνηση. Αυτό το γεγονός δημιουργεί ερωτήματα για την σκοπιμότητα της παρουσίας του σε επίσημο εκπαιδευτικό πλαίσιο. Με την χρησιμοποίηση αυτού του όρου είναι ορατός ο κίνδυνος για εκπαίδευση παιδιών (ακόμα και στα νηπιαγωγεία) στις έμφυλες διακρίσεις και στον διχασμό των φύλων. ΖΗΤΟΥΜΕ λοιπόν την άμεση αντικατάσταση του όρου “γυναικοκτονία” με τον όρο που ισχύει στο Ελληνικό Δίκαιο που σύμφωνα με το άρθρο 299 του Ποινικού Κώδικα ειναι η ΑΝΘΡΩΠΟΚΤΟΝΙΑ…».

Δεν ξέρω πώς αλλιώς να το περιγράψω, οι άνθρωποι ΚΕΝΤΗΣΑΝΕ επικοινωνιακά. Είναι, λέει, κατά της χρήσης του όρου «γυναικοκτονία», που σκοπός του είναι ακριβώς να περιγράψει το έμφυλο κίνητρο πίσω από τη δολοφονία μίας γυναίκας, με το επιχείρημα ότι έτσι θα ΑΠΟΦΕΥΧΘΕΙ η διάκριση μεταξύ των φύλων. Δεν ξέρω αν το έχετε πάρει είδηση, αλλά οι μισογύνηδες μας κάνουν καθρεφτάκι, μας τρολλάρουν κανονικά.

Εκτός αυτού, όμως, εδώ οι λέξεις είναι ξανά πεδία μάχης, σαν σημαίες που καρφώνουμε στις κορυφές των βουνών ή στα εδάφη των πλανητών που επισκεπτόμαστε πρώτα εμείς. Ενώ εις μάτην έχουν δοθεί τρομερές μάχες για τη καθιέρωση του όρου «γυναικοκτονία» στο δημόσιο διάλογο και το νομικό μας πολιτισμό, οι Ενεργοί Μαμπάδες και λοιποί εγχώριοι μισογύνηδες λομπίστες και men’s rights activists έχουν ήδη καρφώσει το δικό τους σημαιάκι στο οικογενειακό δίκαιο. Στο άρθρο 1532 του Αστικού Κώδικα αντηχεί το ευρύτατα διαψευσθέν σύνδρομο γονικής αποξένωσης, με την εισαγωγή του κριτηρίου της κακής άσκησης της γονικής μέριμνας τη διατάραξη της συναισθηματικής σχέσης του τέκνου με τον άλλο γονέα. Αποφεύχθηκε η χρήση του καθαυτού όρου «γονικής αποξένωση» ακριβώς επειδή στερείται επιστημονικής τεκμηρίωσης, όμως διατηρήθηκε στο γράμμα του νόμου η ουσία του. Σε αυτή την περίπτωση, λοιπόν, ο «αποξενωτής» γονέας γίνεται να χάσει μέχρι και την επιμέλεια του παιδιού. Αυτή η προσθήκη αποτελεί άμεση νίκη των Ενεργών Μπαμπάδων, αφού η επικράτηση στο πεδίο των λέξεων βοήθησε στην επικράτηση επί των υλικών συνθηκών, με μία κάκιστη νομοτεχνικά διατύπωση, καθώς στην πράξη ο γονέας που κατηγορείται για αποξένωση, συνήθως οι μητέρες δηλαδή, καλείται να αποδείξει ότι δεν είναι ελέφαντας και ότι το παιδί αρνείται να επικοινωνήσει με τον πατέρα του εξαιτίας της κακής συμπεριφοράς του δεύτερου.

Οι νίκες αυτές μάς στερούν δικαιώματα. Πρωτίστως, στερούν ζωτικό χώρο σε δεκάδες γυναίκες που χάνουν τη στοιχειώδη αυτονομία τους μπροστά στη δυσανάλογη προστασία των δικαιωμάτων των πατεράδων (βλ. για παράδειγμα την είδηση ότι πολλές μητέρες χρειάζεται να κάνουν ασφαλιστικά μέτρα για να γράψουν το παιδί τους στο σχολείο).

Οι λέξεις έχουν τεράστια σημασία. Η επικοινωνιακή καμπάνια των Ενεργών Μπαμπάδων και οι λέξεις με τις οποίες πλαισίωσαν το lobbying τους έκανε ακόμη και φεμινίστριες να υποστηρίξουν ότι το νομοσχέδιο που σήμερα κάνει τη ζωή αβίωτη για αμέτρητες γυναίκες ίσως τελικά είναι προοδευτικό. Μέχρι και σήμερα, στρέφονται κατά της αναγνώρισης της «γυναικοκτονίας» ακόμη και σε μία σχολική πλατφόρμα, με επίφαση την ισότητα των φύλων, ενώ ταυτόχρονα έμπρακτα πολεμούν τις γυναίκες. Οι λέξεις είναι εργαλείο πολιτικής διεκδίκησης. Οι λέξεις είναι φορέας συνείδησης. Οι λέξεις έχουν αξία και αδιανόητη ισχύ. Όμως συνάμα οι λέξεις εργαλειοποιούνται συνεχώς, αντιστρέφοντας την αλήθεια. Οι λέξεις δεν πρέπει να αποκόπτονται ποτέ από τις υλικές συνθήκες. Όταν συμβαίνει αυτό όντως εξαπατούν, όχι όταν γίνεται λόγος για σνίτσελ από σόγια.

Μερικές φορές, οι λέξεις μάς κρύβουν την πραγματικότητα.