«Τι θα ρωτούσες τον Όμηρο αν, σε μια υποθετική πραγματικότητα, βλέπατε μαζί την ταινία;» ρώτησε ο δημοσιογράφος και παρουσιαστής Jake Hamilton συντελεστές της ταινίας Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν.

Μεταξύ άλλων, η Λουπίτα Νυόνγκο, που ερμήνευσε την Ελένη και την Κλυταιμνήστρα στο έργο, απάντησε ότι θα τον ρωτούσε: «Πώς νιώθεις για τον χρόνο που δόθηκε σε αυτές τις γυναίκες στην οθόνη, δεδομένου του πόσο λίγο χρόνο αφιέρωσες εσύ σε εκείνες;».

Η αλήθεια είναι πως πριν κάνουν οι συντελεστές την οποιαδήποτε ερώτηση, ο Όμηρος θα έπρεπε πρώτα να λάβει ικανοποιητικές απαντήσεις στις αναρίθμητες ερωτήσεις που σίγουρα θα είχε να θέσει ο ίδιος, δεδομένου ότι δεν είχε ιδέα τι είναι θέατρο, πόσο μάλλον κινηματογράφος.

Πιθανόν θα έπρεπε να δει την ταινία σε ανοιχτό κινηματογράφο, με φιλτραρισμένα τα χρώματα και χαμηλωμένη την ένταση του ήχου ώστε να μην πάθει αισθητηριακή υπερφόρτωση.

Και βέβαια, βασικό προαπαιτούμενο θα ήταν η ταινία να είναι σε ομηρικά ελληνικά ή ο Όμηρος να γνωρίζει σύγχρονα αγγλικά, να έχει κάνει τα σχετικά εμβόλια και πολλά άλλα.

Να πληρούνται, τέλος πάντων, τα προαπαιτούμενα ώστε να μπορεί να πραγματοποιηθεί μια τέτοια υποθετική και ομολογουμένως, πιθανότατα συναρπαστική συνάντηση.

Άσχετα από τις θύελλες που ξεσήκωσε η απάντηση της Νυόνγκο, βρίσκω την ερώτηση εξαιρετική. Προσωπικά, πιστεύω πως μια ειδικευμένη στα ομηρικά έπη ελληνίστρια θα ήταν σε θέση να της απαντήσει ακριβέστερα από τον ίδιο τον Όμηρο, και να συμβιβάσει έννοιες όπως «χρόνος δράσης», «χρόνος αφήγησης» και «πραγματικός χρόνος», που έχουν τελείως διαφορετική σημασία μετά από τρεις χιλιάδες χρόνια, αυτό όμως το έχουν πει ήδη πολλοί. Δεν συμφωνώ όμως και με τη θεώρηση πως η απάντηση ήταν προκλητική, με μόνο επιχείρημα πως δεν πρέπει να κρίνουμε τα ιερά τέρατα.

Δεν έχει ανάγκη από την προστασία των αρχαιόπληκτων φανατικών ο Όμηρος: η λογοτεχνική αξία των επών είναι επιστημονικά αποδεδειγμένη εδώ κι αιώνες. Ούτε πιστεύω ότι μια ηθοποιός οφείλει να έχει φιλολογικές περγαμηνές προτού εκφράσει μια υποθετική, προσωπική απορία σε έναν ποιητή του οποίου το έργο έχει μελετήσει από τη σκοπιά της ηθοποιού υπό τις οδηγίες ενός σύγχρονου σκηνοθέτη.

Οπότε, και μια και παίζουμε με τη φαντασία, θα μπορούσαμε να δώσουμε για λίγο τον λόγο στην υποθετική οντότητα που σήμερα αναγνωρίζουμε ως Όμηρο και να ανταλλάξουμε απόψεις και πληροφορίες μαζί του.

—Πώς σου φαίνεται που τα έπη σου σου επιζούν και μεταπλάθονται τόσες χιλιάδες χρόνια στο μέλλον;

Είναι ένα από τα λίγα πράγματα που δεν με ξάφνιασαν. Γι’ αυτό υπάρχουν τα έπη, για να διαιωνίζονται οι ιστορίες των θεών και των ηρώων από γενιά σε γενιά. Τι εννοείς όμως όταν λες, τα έπη «μου;» Δεν είναι δικά μου.

—Μα εσύ δεν τα συνέθεσες;

Όχι βέβαια. Εγώ θέλησα να ψάλω το τραγούδι των παθών του Οδυσσέα και τον θυμό του Αχιλλέα και η θεά, η διογέννητη Καλλιόπη, ήταν εκείνη που μου τα ενέπνευσε.

—Ξέρεις, στη δική μας εποχή κάθε ιστορία ανήκει στον δημιουργό της και δεν επιτρέπεται να την αλλάξει κανείς χωρίς την άδειά του…

Μα, τότε, οι ιστορίες πεθαίνουν! Αν δεν διαδίδονται από στόμα σε στόμα, μόλις πεθάνει ο «δημιουργός» (υποθέτω πως εννοείτε τον ραψωδό), χάνονται για πάντα.

—Όχι πια. Τις καταγράφουμε. Τα ίδια σου τα έπη… εντάξει, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια… καταγράφηκαν σχετικά σύντομα μετά την εποχή σου για να μην εξαφανιστούν. Έτσι σώθηκαν στους αιώνες. Δεν σώθηκαν με το τραγούδι και την απαγγελία.

Τις καταγράφετε…; Εννοείς, όπως καταγράφουμε τα εμπορεύματα;

—Ναι, ένα τέτοιο σύστημα γραφής, αλλά πιο εξελιγμένο, φαντάσου.

Λυπάμαι που ακούω πως η τέχνη μου πέθανε, κι ας σώθηκαν τα έπη. Δηλαδή ο καθένας βλέπει αυτά τα χαραγμένα σύμβολα και τα απαγγέλλει; Πώς ξέρει πώς να τα απαγγείλει αν δεν τα έχει ακούσει από ραψωδό;

—Βλέπουμε τα σύμβολα και φανταζόμαστε τον ήχο και το νόημα στο μυαλό μας πλάθοντάς τον όπως ο καθένας θέλει. Αυτό το λέμε ανάγνωση. Έτσι, απολαμβάνουν τις ιστορίες σου και άνθρωποι που δεν μπορούν να ακούσουν. Και, το καλύτερο, δεν χρειάζεται να θυμόμαστε τα πάντα!

Μα δεν εκφυλίζεται έτσι η μνήμη σας; Εμένα μου φαίνεται άχαρο και μοναχικό.

—Ας πούμε πως ο τρόπος μας να θυμόμαστε έχει αλλάξει πολύ, αλλά μάς είναι εξίσου σημαντικό το να θυμόμαστε.

Πες μου πάλι γι’ αυτό το θέατρο, όπως το λες. Είναι σαν να παριστάνετε πως είστε οι ήρωες και οι θεοί, οι άνθρωποι και τα ήθη τους, και να κάνετε ό,τι κάνουν, να λέτε ό,τι λένε. Και απαγγέλλετε την ποίηση με αυτόν τον τρόπο.

—Ακριβώς. Και όχι μόνο την ποίηση.

Πρέπει να έχετε πολύ περιορισμένη φαντασία για να έχετε ανάγκη να τα βλέπετε ακριβώς όπως είναι, χωρίς να τα αναπλάσει το μυαλό σας.

—Σε αυτό το ζήτημα, μπορεί, αλλά ξεδιπλώνουμε τη φαντασία μας για να διαβάζουμε, δηλαδή να αποκωδικοποιούμε αστραπιαία τα σύμβολα που λες και να τα νιώθουμε την ίδια στιγμή. Με όλο τον σεβασμό, η φαντασία δεν είναι μόνο ένα πράγμα.

Σίγουρα, αν η θυγατέρα του Δία σάς έδωσε το δώρο να ξετυλίγετε τις εικόνες του νου σας έξω από το σώμα σας, σαν ζωγραφική που κινείται κι έχει λόγο και μουσική, είναι θαυμαστό το έργο της.

—Σήμερα τη θεά τη λέμε έμπνευση, ταλέντο, και πιστεύουμε πως πηγάζει από τον ίδιο τον ανθρώπινο νου, χωρίς την παρέμβαση των θεών. Και έχουμε άλλους θεούς πια, αλλά και πολλούς ανθρώπους που δεν πιστεύουν σε τίποτα το υπερφυσικό. Καταλαβαίνω όμως τι λες. Ξέρουμε πράγματα για την εποχή σας. Πες μου όμως, τι θα απαντούσες στην άποψη ότι αφιερώνεις πολύ λίγο χρόνο και προσοχή στις γυναίκες στα έπη σου;

Το λίγο και το πολύ ποιος το ορίζει; Στο έργο μου υπάρχουν θεές, αρχόντισσες από ευγενική γενιά, ακόμη και δούλες όπως η σεβαστή Ευρύκλεια. Δεν το σκέφτηκα ποτέ έτσι όπως λες.

—Σήμερα, πολύς κόσμος πιστεύει πως οι γυναίκες είναι ή θα έπρεπε να είναι ίσες με τους άντρες και να έχουν τα ίδια δικαιώματα. Σε ενοχλεί αυτό;

Όχι. Ξέρουμε από τους παλιούς μύθους πως τα γένη των ανθρώπων αλλάζουν. Όταν λες να είναι ίσες με τους άντρες, εννοείς να πολεμούν, όπως η γοργοπόδαρη Άρτεμη και η γλαυκώπις Αθηνά… Αλήθεια, πώς το λέτε το γλαυκώπις σήμερα;

—Τι να σου λέω τώρα, μεγάλος μπελάς η μετάφραση αυτής της λέξης… Να πολεμούν όπως η Αθηνά, να κυβερνούν μόνες τον τόπο τους όπως η Κίρκη. Αν απεικόνισες θεές να πολεμούν, να αποφασίζουν, γιατί δεν απεικονίζεις και θνητές;

Όπως η σεβαστή Υψιπύλη της Λήμνου και η θεϊκή Ιππολύτη των Αμαζόνων, ή η φτεροπόδαρη Αταλάντη; Οι δικοί τους μύθοι διασώζονται, αν δεν κάνω λάθος…

—Ωστόσο, η Χρυσηίδα και η Βρισηίδα είναι τρόπαια· οι γυναίκες αλλάζουν χέρια σαν λάφυρα πολέμου· η Πηνελόπη δεν επιτρέπεται να κυβερνήσει την Ιθάκη μόνη της και να διώξει τους μνηστήρες με τα όπλα, κι όταν ο γιος της την κατσαδιάζει αντί να σεβαστεί τη βασίλισσα μάνα του, εκείνη αντί να οργιστεί, τον υπακούει και τον καμαρώνει κι από πάνω. Κι οι δούλες θανατώνονται άγρια γιατί πλάγιασαν με τους μνηστήρες.

Στην εποχή σας, οι γυναίκες έχουν άλλη θέση στον πόλεμο;

—Συνήθως όχι, δυστυχώς. Φοβάμαι πως η ιστορία της Ελένης, της Ανδρομάχης, της Εκάβης είναι, όπως λέμε, διαχρονικές. Όμως κάποιες και κάποιοι αγωνιζόμαστε να αλλάξει αυτό, το αμφισβητούμε.

Μα και στα έπη, Αχαιοί και Τρώες, άντρες και γυναίκες, θεοί και θεές, ζωντανοί και νεκροί, αμφισβητούν. Οι θνητοί σέβονται τους θεούς και οι θεοί περιορίζονται από τις Μοίρες. Όχι όμως χωρίς αντίλογο, πρόκληση, αμφισβήτηση. Καμία και κανείς δεν υπακούει τυφλά.
Δεν ξέρω τίποτα για την εποχή σας, γιατί το μέλλον είναι άδηλο, αλλά εσείς ξέρετε, λες, για τη δική μου. Θα ξέρεις επομένως πως αν έλεγα κάτι διαφορετικό για τη μοίρα των γυναικών στον Τρωικό πόλεμο και στον νόστο του Οδυσσέα, θα έλεγα ψέματα. Οι ιστορίες της Μούσας είναι οι αληθινές κι οι γνήσιες.

—Αυτό είναι από μόνο του μια άλλη συζήτηση…

Αλλά κι έτσι όπως τα λες: η Πηνελόπη ξεγελά τους μνηστήρες πάνω από μία φορά, κατακεραυνώνει τον ασεβή Αντίνοο, κρατά το παλάτι και το βασίλειο του Οδυσσέα μόνη με τόσα εμπόδια και κινδύνους, ώσπου να μεγαλώσει ο συνετός Τηλέμαχος. Η σεβαστή Ανδρομάχη προβλέπει καθαρά και ήρεμα το τέλος του πολέμου και τη μοίρα της. Η θεόμορφη Ελένη οργίζεται ανοιχτά με τη λαμπρή Αφροδίτη, που την ξεγέλασε να ακολουθήσει τον Πριαμίδη Πάρη, τον οποίο ούτε εκτιμά ούτε αγαπά, κι ας την έταξε η θεά στο πλευρό του. Η χιοναστράγαλη Ναυσικά σώζει και φροντίζει τον πολύπαθο Οδυσσέα. Οι βασίλισσες, οι ημίθεες κι οι θεές «μου», όπως θα τις λέγατε σήμερα, είναι γενναίες και σοφές. Πώς αλλιώς, αφού κρατάνε από θεϊκή γενιά;

—Σήμερα, πιστεύουμε πως δεν καθορίζει η καταγωγή το ήθος. Ούτε κι εσύ το πιστεύεις νομίζω απόλυτα. Η Ευρύκλεια και ο Εύμαιος, αν και δούλοι, είναι ενάρετοι και συνετοί, ενώ οι αρχηγοί των μνηστήρων, αν και αρχοντόπουλα, είναι ασεβείς, ξεδιάντροποι, εκμεταλλευτές, καταπατητές…

Και πληρώνουν κατά τα έργα τους. Οι θεοί μάς εμπνέουν, οι Μοίρες μάς ορίζουν, αλλά εμείς είμαστε υπεύθυνοι για τις πράξεις μας. Σε εσάς δεν υπάρχει αυτή η αξία;

—Ναι, αυτό δεν έχει αλλάξει. Αν και συχνά απελπιζόμαστε πως δεν υπάρχει δικαιοσύνη σε κανέναν κόσμο…

Δεν νομίζω πως υπάρχει εποχή όπου οι άνθρωποι δεν οργίζονται με τους θεούς. Όμως, θέλω να σε ρωτήσω κάτι ακόμα πριν ξεκινήσει το έργο: Αν βρεθώ στην εποχή σας, ή σε μια άλλη εποχή, ποιων θνητών γυναικών ή ανδρών τα κλέη πιστεύεις πως θα μου έδινε έμπνευση η διογέννητη Καλλιόπη να ψάλω;

Σημείωση: Το κείμενο αυτό γράφτηκε πριν προβληθεί η ταινία στους κινηματογράφους. Τώρα πια που την έχω δει, μπορώ να σας πω ότι μου άρεσε, με κέρδισε και τη συστήνω.