Ακόμη κι αν δεν γνωρίζετε το ονομά της, σίγουρα κάπου έχετε συναντήσει τη «Μέθοδο».

Στην προετοιμασία του για το ρόλο του Joker στην ταινία Suicide Squard, ο Jared Leto έστελνε στους συμπρωταγωνιστές του νεκρούς αρουραίους και χρησιμοποιημένα προφυλακτικά. Ως Edward Cullen στο Twilight, ο Robert Pattinson έγραφε γράμματα στον κινηματογραφικό του πατέρα, τον Carlisle, ρωτώντας τον γιατί τον καταράστηκε στην αιώνια ζωή ενός βρικόλακα· έχει μάλιστα δηλώσει ότι τράβηξε τόσο έντονα στα άκρα τη Μέθοδο κατά τη διάρκεια της πρώτης ταινίας, που κόντεψε να απολυθεί. Υποδυόμενος τον Elvis Presley στην ομώνυμη βιογραφική του ταινία, κι έχοντας δουλέψει εκτεταμένα για τρία χρόνια πάνω σε αυτό το πρότζεκτ, η φωνή, η εκφορά του λόγου και η προφορά του Austin Butler αλλοιώθηκαν για μεγάλο χρονικό διάστημα, σε τέτοιο βαθμό που έπρεπε να προσλάβει εκπαιδευτή προφοράς για να την αποβάλει. Ο δε Adrien Brody πούλησε όλα του τα υπάρχοντα, χώρισε από μία μακροχρόνια σχέση και μετακόμισε χωρίς οποιαδήποτε ιδιοκτησία στην Αγγλία, για να έρθει συναισθηματικά κοντά στο χαρακτήρα του Władysław Szpilman στο The Pianist.

Ηθοποιοί όπως ο Daniel Day-Lewis, o Christian Bale, o Joaquin Phoenix, ο Jim Carrey, ο Al Pacino, o Marlon Brando και, φυσικά, ο Heath Ledger, είναι παγκοσμίως φημισμένοι ηθοποιοί της Μεθόδου. Φορούν σαν γαλόνια τις κακουχίες της προετοιμασίας, την έκπληξη που προκαλεί η αφοσίωσή τους στη συνθήκη του ρόλου τους, και φυσικά την αναγνώριση από κοινό και κριτικούς για τη μεταμόρφωσή τους, την υποκριτική τους δεινότητα και ιδιοφυΐα.

Για την Kristen Stewart, που πρόσφατα έδωσε μια συνέντευξη στους New York Times προωθώντας το σκηνοθετικό της ντεμπούτο, το The Chronology of Water, η Μέθοδος είναι πρωτίστως αντρική υπόθεση: «Η υποκριτική είναι εκ φύσεως ευάλωτη και, επομένως, αρκετά ντροπιαστική και μη αρρενωπή. Δεν υπάρχει καμία επίδειξη δύναμης στο να υπονοείς ότι λειτουργείς ως δοχείο για τις ιδέες κάποιου άλλου. Η υποκριτική είναι από τη φύση της υποτακτική. Έχεις ακούσει ποτέ για γυναίκα ηθοποιό που να χρησιμοποιεί τη Μέθοδο; Οι άντρες θεοποιούνται επειδή διατηρούν τον εαυτό τους. Ο Μπράντο παρουσιάζεται σαν ήρωας, έτσι δεν είναι; Αν το έκανε αυτό μια γυναίκα, θα ήταν διαφορετικό. Αν έπρεπε να κάνει 50 κάμψεις πριν από ένα κοντινό πλάνο ή αν αρνείτο να πει μια λέξη με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Υπάρχει μια συνηθισμένη πράξη που συμβαίνει πριν αρχίσει η υποκριτική στο πλατό: Αν μπορούν να βγουν έξω από την ευαλωτότητα και να νιώσουν σαν γορίλας που χτυπάει το στήθος του πριν κλάψουν μπροστά στην κάμερα, τότε η υποκριτική γίνεται για εκείνους λίγο λιγότερο ντροπιαστική. Δίνει επίσης την εντύπωση ενός μαγικού κόλπου, σα να είναι τόσο ανέφικτο αυτό που κάνεις, που κανείς άλλος δεν θα μπορούσε να το κάνει».

Τι είναι όμως η Μέθοδος;

Πολύ χοντρικά, ως Μέθοδος νοείται η διαδικασία διαμόρφωσης και ενσάρκωσης ενός ρόλου μέσα από το προσωπικό βίωμα, τη συναισθηματική μνήμη και την προσαρμογή της φυσιολογίας του σώματος.

Αυτό που σήμερα ονομάζουμε «Μέθοδο» είναι μια εκδοχή, μια ερμηνεία του πασίγνωστου συστήματος Στανισλάφσκι, γνωστό και ως μέθοδος Στανισλάφσκι, που ανέτρεψε πλήρως την προσέγγιση της θεατρικής ερμηνείας στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα και εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Ρώσος ηθοποιός και σκηνοθέτης Konstantin Stanislavski πίστευε ότι η ταύτιση ενός ηθοποιού με τον ρόλο του θα φέρει στην επιφάνεια πιο φυσικές, και συνεπώς πειστικότερες συναισθηματικές αντιδράσεις. Ο Stanislavski στόχευε με το σύστημά του στο θεατρικό ρεαλισμό, και προέτρεπε τους ηθοποιούς του να ακολουθούν τη συναισθηματική λογική και αλήθεια των χαρακτήρων τους. Στο βιβλίο της με τίτλο Ιστορία του Θεάτρου, η Phyllis Hartnoll εξηγεί ότι «πριν από την εμφάνιση του Στανισλάφσκι, η “μέθοδος” του οποίου στην άσκηση των ηθοποιών έγινε το θεατρικό ευαγγέλιο της σύγχρονης Αμερικής, το Ρωσικό θέατρο είχε γνωρίσει κάποια ανάπτυξη, χωρίς όμως και να είναι γνωστό έξω από τα σύνορά του».

Στο σύστημα Στανισλάφσκι, η ενσάρκωση είναι σε μεγάλο βαθμό κυριολεκτική. Γιατί ο Robert Pattinson έγραφε γράμματα στον Carlisle εφόσον δεν θα έβλεπαν ποτέ το φως της δημοσιότητας; Για να προσεγγίσει συναισθηματικά τον εσωτερικό κόσμο ενός άντρα καταδικασμένου να ζει για πάντα. Αν σε περισσότερο γήινους χαρακτήρες η συναισθηματική μνήμη μπορεί να κάνει την ταύτιση του ηθοποιού με το χαρακτήρα ευκολότερη, η συνείδηση, η οπτική γωνία και η στάση ζωής κάποιου που γνωρίζει ότι θα ζει αιωνίως δεν είναι συναισθηματικά προσβάσιμη. Μέσα από τέτοιες ασκήσεις, ο Pattinson προσπάθησε να προσεγγίσει τον χαρακτήρα του Edward Cullen με φυσικότητα. Όχι αυτή της πραγματικής ζωής, αφού κανείς ακόμη δεν μπορεί να ζήσει για πάντα, αλλά αυτή της συνθήκης του χαρακτήρα του.

Για το σύστημα Στανισλάφσκι, ο ρόλος αποτελεί ένα συναισθηματικό σύμπαν, γνωστό και ως «συνθήκη», που ο ηθοποιός οφείλει να εξερευνήσει, να διαμορφώσει και να υφάνει σαν δεύτερο δέρμα πάνω του κατά τη διάρκεια της ερμηνείας. Σε βιβλία με ασκήσεις βασισμένες στο σύστημα Στανισλάφσκι, μια από τις οδηγίες είναι πως, όταν βρισκόμαστε στη σκηνή, δεν πρέπει να σκεφτόμαστε ως ο εαυτός μας, αλλά ως ο χαρακτήρας μας. Ένας ηθοποιός οφείλει να είναι απολύτως συγκεντρωμένος στη συνθήκη της σκηνής και του ρόλου, στο εδώ και τώρα, με τον ίδιο τρόπο που απλώς υπάρχουμε, σκεφτόμαστε και αναπνέουμε εντός μιας συζήτησης. Μόνο έτσι θα γίνει αληθοφανής η επίπλαστη συνθήκη του θεάτρου.

Το σύστημα Στανισλάφσκι μπορεί να έχει γίνει ευαγγέλιο στις θεατρικές σπουδές, όμως έχει δεχτεί και έντονη κριτική. Για παράδειγμα, ο σκηνοθέτης και σεναριογράφος David Mamet το αντιμετωπίζει με τρομερή αυστηρότητα, αφού χλευαστικά το χαρακτηρίζει ανεφάρμοστο, άσκοπο και συνεπώς άχρηστο. Ένας χαρακτήρας δεν «ενσαρκώνεται», ούτε βιώνεται από τον ηθοποιό ο εσωτερικός του κόσμος. Θεωρεί περιττή και πολλές φορές αυθαίρετη την ψυχολογικοποίηση ενός ρόλου. Ένας χαρακτήρας, σύμφωνα με τον Mamet, δεν έχει «ενδότερα κίνητρα». Ο χαρακτήρας είναι μονάχα γράμματα πάνω στο χαρτί, ενώ αμφισβητεί την καθαυτή υπόσταση του «χαρακτήρα». Τα λόγια ενός ρόλου, για τον Mamet, δε συνιστούν χαρακτήρα. Πρωτίστως, θεωρεί ότι το σύστημα Στανισλάφσκι στερεί από τον ηθοποιό τον αυθορμητισμό του, αφού η ερμηνεία ενός ρόλου βασίζεται στη συναισθηματική προετοιμασία, και όχι στις παροντικές επί σκηνής περιστάσεις.

Ενώ προσωπικά θεωρώ εξαιρετικά βάσιμη την κριτική ματιά του Mamet απέναντι σε μια αέναη βουτιά στο ανύπαρκτο υποσυνείδητο ενός θεατρικού ρόλου, συνάμα βρίσκω άκρως κρίσιμες τις βάσεις που έθεσε ο Stanislavski στην προετοιμασία του. Αν το θέατρο ήταν απλώς λόγια πάνω σε ένα χαρτί συνοδευμένα από σκηνικά και κοστούμια, θα μπορούσαμε όλοι να γίνουμε πειστικοί ηθοποιοί. Ο χαρακτήρας δεν είναι απλώς προτάσεις η μία δίπλα στην άλλη, αλλά λειτουργεί σε ένα πλαίσιο. Μπορούμε να μιμηθούμε με σχετική αποτελεσματικότητα εκφράσεις, αντιδράσεις και συμπεριφορές, αφού ο εξωτερικός παρατηρητής δεν μπορεί να γνωρίζει τι σκεφτόμαστε, όμως κι εκείνες από μόνες τους μπορεί να είναι φορείς διαφορετικών νοημάτων ανάλογα με τον εσωτερικό σκοπό μας ή να μοιάζουν ανειλικρινείς. Αν χαμογελάω χωρίς να το εννοώ στην ενοχλητική συνάδελφο, αυτό μπορεί να γίνει αντιληπτό. Μπορεί να χαμογελάω και το πρόσωπό μου να λάμπει από χαρά ή να είναι μουδιασμένο από το φόβο. Το νόημα προκύπτει τόσο από την εξωτερική έκφραση, όσο και από την πρόθεση του χαρακτήρα, και η ενσυνείδητη και εμπρόθετη υποκριτική, ακόμη κι αν ο ηθοποιός δεν ελέγχει μέχρι και το τελευταίο βλεφάρισμα, καθιστά την ερμηνεία πολύ πιο ξεκάθαρη. Συχνά βέβαια πραγματοποιείται κατάχρηση της Μεθόδου, η οποία επιβαρύνει τους ηθοποιούς με αχρείαστη δουλειά. Η Μέθοδος επιβεβαιώνει το στερεότυπο του βασανισμένου καλλιτέχνη, της ταλαιπωρημένης ιδιοφυΐας που χριστιανικά πρέπει να στάξει αίμα για να αναδείξει όχι μόνο το ψυχικό βάθος του χαρακτήρα, αλλά και του ηθοποιού.

Όταν η Stewart λέει ότι η Μέθοδος «δίνει επίσης την εντύπωση ενός μαγικού κόλπου, σα να είναι τόσο ανέφικτο αυτό που κάνεις, που κανείς άλλος δεν θα μπορούσε να το κάνει», εννοεί ακριβώς ότι είναι λες και ο ηθοποιός γνωρίζει κάτι που το κοινό αγνοεί. Ότι έχει φτάσει σε αυτό το βάθος της ύπαρξης του χαρακτήρα, και σαν πεφωτισμένος πια βγαίνει από τη φυλακή του πλατωνικού σπηλαίου και προσπαθεί να μας απελευθερώσει. Όμως κριτικοί όμως ο Mamet εύστοχα απομαγεύουν και αποδομούν αυτό το βάθος. Και η αλήθεια είναι πως δεν γνωρίζουμε σε τι ποσοστό μία επιτυχημένη ερμηνεία οφείλεται στη Μέθοδο, αν δηλαδή η Μέθοδος είναι απλώς το placebo που δίνει αυτοπεποίθηση και ώθηση σε έναν ηθοποιό ή αν στην πραγματικότητα παράγει η ίδια κάποιο απτό αποτέλεσμα για το ρόλο. Έτσι, η μεταμόρφωση για ένα ρόλο, όταν πρόκειται για άντρες, δημιουργεί τη μυσταγωγική ψευδαίσθηση του ιδιοφυούς καλλιτέχνη.

Μα καλά, δεν υπάρχουν γυναίκες που μεταμορφώνονται για τους ρόλους τους;

Φυσικά και ναι. Αυτό που ισχυρίζεται η Stewart είναι ότι εκείνες δε λαμβάνουν την ίδια αναγνώριση για την αφοσίωσή τους στο χαρακτήρα ή τη Μέθοδο, όπως συμβαίνει με τους άντρες. Ακόμη κι όταν μια ερμηνεία τους κερδίζει υποψηφιότητες για μεγάλα βραβεία ή όταν απλά τη λατρεύει το κοινό, δεν κουβαλάνε αυτή τους τη μεταμόρφωση σαν γαλόνι, όπως οι άντρες, γιατί κανείς δεν τις παρασημοφορεί με αυτό τον τρόπο. Η Charlize Theron κέρδισε υποψηφιότητα για Όσκαρ με το Monster, όμως δεν διαβάζουμε σε κάθε γωνία του διαδικτύου τι υπέμεινε για να μεταμορφωθεί σωματικά και ψυχικά. H Meryl Streep είναι σταθερά ένας κινηματογραφικός χαμαιλέοντας, όμως δεν αναφέρεται συχνά ως «method actress». Αντίστοιχα, δεν αναφέρθηκε πουθενά η Μέθοδος σαν πλαίσιο για την ερμηνεία της Margot Robbie στο I, Tonya ή αντίστοιχα για την ερμηνεία της Cate Blanchett στο I’m Not There, που υποδύθηκε τον Bob Dylan.

Όπως εξηγεί στην ίδια συνέντευξη η Stewart, η γυναίκα ηθοποιός θεωρείται λιγάκι τρελούτσικη. Η Μέθοδος πάνω της δεν εκπέμπει δημιουργική ιδιοφυΐα, αλλά εκκεντρική παραξενιά ή εμμονή και υπερανάλυση. Αυτό αποτυπώνεται αριστοτεχνικά από το κωμικό σκετσάκι του SNL με την Emma Stone, που παρεμπιπτόντως έχει κερδίσει δύο Όσκαρ.

Πρόκειται για ένα από τα αγαπημένα μου σκετσάκια, γιατί αποδίδει εξαιρετικά τη σοβαροφάνεια και την ανούσια αναζήτηση νοήματος που μπορεί να ενέχει η Μέθοδος. Όμως, δεν έχω δει ποτέ να παρωδείται με αυτό τον τρόπο ένας άντρας που το παρακάνει με τη Μέθοδο, ενώ ενίοτε τέτοιοι άντρες έχουν υπάρξει αυτοκαταστροφικοί ή επικίνδυνοι για τους γύρω τους.

Το πρόβλημα της Stewart δεν φαίνεται να είναι ακριβώς ότι οι γυναίκες δεν δοξάζονται ως method actresses όπως οι άντρες. Φαίνεται να θεωρεί ότι ο αντρικός εγωκεντρισμός, η επιθυμία τους να φαίνονται πιο αρρενωποί και η εγωιστική τους επιθυμία να «διατηρήσουν εαυτό» κόντρα στις σκηνοθετικές και σεναριακές προσταγές, τους κάνει χειρότερους ηθοποιούς. Για τη Stewart, οι γυναίκες που χρησιμοποιούν τη Μέθοδο παραδίδονται στο ρόλο, γίνονται «δοχεία για τις ιδέες κάποιου άλλου», υπηρετούν έναν σκοπό μεγαλύτερο από τις ίδιες, ενώ οι άντρες αντίστοιχα επιλέγουν προβάλλουν τον εαυτό τους εις βάρος του καλλιτεχνικού αποτελέσματος, από τον τρόπο εκφοράς μιας λέξης μέχρι τη συνολική προσέγγιση ενός χαρακτήρα ή την αντικοινωνική συμπεριφορά στο πλατό.