Ο πολιτικός επιστήμονας Φράνσις Φουκουγιάμα έχει μιλήσει εκτενώς για την εποχή της μετα-αλήθειας (post-truth)· εάν παλιότερα ζούσαμε στην εποχή της επιλεκτικής χρήσης πληροφοριών που διαμορφώνουν ένα συγκεκριμένο πολιτικό αφήγημα, πλέον ζούμε στην εποχή που η καθεαυτή πληροφορία είναι το διακύβευμα. Κοινώς, πλέον δεν αμφισβητούμε την αλήθεια σε ένα αφηγηματικό πλαίσιο, αλλά ως προς το τι πραγματικά συνέβη.

Σε ένα χθεσινό άρθρο του περιοδικού Wired με τίτλο «Ποιος ευθύνεται για την έκρηξη στο νοσοκομείο της Γάζας; Να γιατί είναι δύσκολο να ξέρουμε τι είναι αληθινό», διαβάζουμε πως «λίγα λεπτά μετά την αναγγελία της έκρηξης, το Υπουργείο Υγείας της Γάζας υποστήριξε ότι η έκρηξη προκλήθηκε από ισραηλινή επίθεση με ρουκέτες και ότι εκατοντάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, σηματοδοτώντας μια από τις πιο θανατηφόρες επιθέσεις της τρέχουσας σύγκρουσης μεταξύ του Ισραήλ και της Χαμάς, η οποία ελέγχει το παλαιστινιακό έδαφος της Γάζας. Ειδησεογραφικοί οργανισμοί όπως οι New York Times και το Reuters αναπαρήγαγαν τον ισχυρισμό, στέλνοντας ειδοποιήσεις στα τηλέφωνα των ανθρώπων με την είδηση ότι ισραηλινοί πύραυλοι είχαν σκοτώσει Παλαιστίνιους που βρίσκονταν σε νοσοκομείο στη Γάζα. ‘Έκτακτη είδηση: Ισραηλινό χτύπημα σε νοσοκομεία σκοτώνει εκατοντάδες, λένε Παλαιστίνιοι αξιωματούχοι’, έγραφε η ειδοποίηση των Times.

Αμέσως μετά την αποστολή αυτών των ειδοποιήσεων, ο ισραηλινός στρατός ανακοίνωσε ότι οι αξιωματικοί των μυστικών υπηρεσιών του εντόπισαν ρουκέτες που εκτοξεύτηκαν από την παλαιστινιακή Ισλαμική Τζιχάντ, μια ένοπλη μαχητική ομάδα στη Γάζα, η οποία είναι ευθυγραμμισμένη με τη Χαμάς κατά του Ισραήλ, αλλά συχνά ενεργεί ανεξάρτητα. Ισραηλινοί στρατιωτικοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι παρατήρησαν ρουκέτες της Ισλαμικής Τζιχάντ να περνούν από το νοσοκομείο την ώρα του πλήγματος, προσθέτοντας ότι ήταν αυτά τα βλήματα -και όχι ισραηλινή ρουκέτα- που έπληξαν το πάρκινγκ της εγκατάστασης».

Τον ισχυρισμό αυτό προσπάθησε να υποστηρίξει περαιτέρω το κράτος του Ισραήλ ανεβάζοντας στο X (πρώην Twitter) σχετικό βίντεο, για να διαψευσθεί μερικά λεπτά αργότερα από έναν δημοσιογράφο, ο οποίος επεσήμανε ότι η χρονοσήμανση στο βίντεο το χρονολογεί μία ώρα μετά την επίθεση. Εκτοτε, από την αντίστοιχη ανάρτηση αφαιρέθηκε το επίμαχο βίντεο, αλλά διατηρήθηκε ο αρχικός ισχυρισμός του Ισραήλ.

Έχουν γίνει αρκετές δημοσιογραφικές απόπειρες επιβεβαίωσης της αλήθειας, αλλά μέχρι και σήμερα έχει καταστεί αδύνατο να βγουν ασφαλή συμπεράσματα. Από χθες, πληροφορούμαστε ότι Αμερικανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν τους ισχυρισμούς του Ισραήλ, τοποθετώντας πίσω από την επίθεση την Ισλαμική Τζιχάντ, που σε γενικές γραμμές ευθυγραμμίζεται με τη Χαμάς εναντίον του Ισραήλ.

Μέσα από τη Δικανική Αρχιτεκτονική (Forensic Architecture), μπορεί να γίνει πολύ εμπεριστατωμένη τεχνική εμπειρογνωμοσύνη γύρω από το τι συνέβη σε διάφορα βιοτικά γεγονότα, από βομβιστικές επιθέσεις, μέχρι τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα και του Ζακ Κωστόπουλου. Η ομάδα Forensic Architecture συγκεκριμένα αποτελείται από αρχιτέκτονες, κινηματογραφιστές, προγραμματιστές και δημοσιογράφους, που συνδυάζουν τα γνωστικά τους πεδία, ώστε να προσεγγίσουν πολυπρισματικά το εκάστοτε υπό εξέταση γεγονός.

Ο Εγιάλ Βάιτσμαν, ιδρυτής και διευθυντής της Forensic Architecture, πολύ εύστοχα γράφει πως «παρότι η ‘μετα-αλήθεια’ παρουσιάζεται ως νέο φαινόμενο, για όσους από εμάς καταπιανόμαστε με την αποκάλυψη κρατικών εγκλημάτων στα όρια των σύγχρονων συγκρούσεων έχει αποτελέσει επί μακρόν πάγια συνθήκη εργασίας. Ως σύνολο λειτουργιών, αυτή η μορφή άρνησης συνδυάζει τους παραδοσιακούς ρόλους της προπαγάνδας και της λογοκρισίας. Αποτελεί προπαγάνδα επειδή αφορά ανακοινώσεις που εκδίδουν κράτη με σκοπό να επηρεάσουν τις σκέψεις και τη συμπεριφορά του κοινού. Ωστόσο, δεν πρόκειται για την παραδοσιακή μορφή της προπαγάνδας, καθώς εκδηλώνεται στο πλαίσιο μιας αντιπαράθεσης μεταξύ μπλοκ και ιδεολογιών. Δεν αποσκοπεί στο να πείσει ή να μεταδώσει κάτι, ούτε επιδιώκει να προωθήσει το υποτιθέμενο προτέρημα ενός συστήματος έναντι ενός άλλου -την ισότητα έναντι της ελευθερίας ή την Ανατολή έναντι της Δύσης-, αλλά μάλλον να συσκοτίσει τη δυνατότητα αντίληψης σε τέτοιο βαθμό που κανείς να μη γνωρίζει πλέον ποια είναι αλήθεια. Στόχος είναι οι άνθρωποι να μην ξέρουν πια τι να σκεφτούν, πώς ή πότε να αναγνωρίσουν τα περιστατικά ως αληθινά, ώστε εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία να γεμίσουν το κενό με ό,τι θέλουν. Η ‘μετα-αλήθεια’ λειτουργεί επίσης ως μια νέα μορφή λογοκρισίας, καθώς επηρεάζει την ικανότητά μας να αξιολογούμε και να αμφισβητούμε στοιχεία. Δεδομένου ότι οι κυβερνήσεις δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να αποσύρουν δεδομένα από την κυκλοφορία και να καταστείλουν τον πολιτικό λόγο, η ‘μετα-αλήθεια’ προσθέτει αντί να αφαιρεί, αυξάνοντας τα επίπεδα του θορύβου με έναν σκόπιμο ελιγμό που στρέφει την προσοχή σε άλλες κατευθύνσεις. […] Ο αρνητισμός της ‘μετα-αλήθειας’ δεν είναι ένα επιστημολογικό επιχείρημα που αφορά τα ίδια τα γεγονότα και έναν ορθότερο τρόπο εδραίωσής τους, αλλά μια απόπειρα να διασπαρούν αμφιβολίες για την ίδια την ύπαρξη κάποιου αξιόπιστου τρόπου επαλήθευσης. Πρόκειται, σύμφωνα με αρκετούς σχολιαστές, για μια σκοτεινή επιστημολογία, που επιδιώκει μάλλον να αποκρύψει παρά να αποκαλύψει πληροφορίες. […] Η άρνηση είναι ένα ιδιαίτερο είδος ρητορικής. Δεν συνιστά απλώς παρέμβαση στο πεδίο της πολιτικής εκπροσώπησης, αλλά διαπλέκεται με τις ίδιες τις παραβιάσεις που προσπαθεί να συγκαλύψει. Όπως ακριβώς η ρητορική μίσους, είναι πράξη βίας καθαυτή, καθώς και προϋπόθεση για τη διαιώνισή της. Εφόσον δεν έχει συμβεί τίποτα, ή εφόσον τα εγκλήματα δεν αναγνωρίζονται ως τέτοια, η βία μπορεί να συνεχίσει να διαπράττεται».

Καθώς η εύρεση της αλήθειας τεχνικά παίρνει χρόνο, δημιουργείται ο αντίστοιχος χώρος για σπέκουλες και χειραγώγηση, ενώ αρκετοί είναι εκείνοι που θα συνεχίσουν να πιστεύουν την ψευδή είδηση (fake news), ακόμη και μετά τη διάψευσή της.

Όπως απειλούσε πριν μερικές ημέρες ο Υπουργός Ενέργειας του Ισραήλ, στη Γάζα δεν υπάρχει πόσιμο νερό, ηλεκτρικό ρεύμα, φάρμακα και επαρκείς ιατροφαρμακευτικές υποδομές. Την ίδια στιγμή, η εβραϊκή οργάνωση των ΗΠΑ «Jewish Voice for Peace» κατέλαβε συμβολικά την είσοδο του Καπιτωλίου, ενώ πραγματοποιήθηκαν εκατοντάδες συλλήψεις ακτιβιστών που τάχθηκαν αλληλέγγυοι στον παλαιστινιακό λαό.

Είναι προσωπική μου γνώμη ότι δεν μπορούμε να κρυβόμαστε για πολύ αμέτοχα πίσω από την άγνοια για το ισραηλοπαλαιστινιακό όταν οι νεκροί και οι τραυματίες αυξάνονται ανά δεκάδες, και οφείλουμε να δούμε τα γεγονότα κατά μέτωπο· αυτή τη στιγμή, το Ισραήλ καταχράται την εξουσία του και επιδίδεται σε επίδειξη δύναμης, αδιαφορώντας για τους αμάχους, γονατίζοντας τον παλαιστινιακό λαό, και ειδικά τους κατοίκους της Γάζας.

Η μεγαλύτερη πρόκληση σε αυτό το εγχείρημα δεν είναι η εύρεση της αλήθειας, καθώς όσο υπάρχουν άνθρωποι που την αναζητούν, θα τη βρίσκουμε, αλλά μια αξιολόγηση των γεγονότων αποφορτισμένη από αντισημιτικές ή ισλαμοφοβικές προκαταλήψεις.

Κάντε εγγραφή στο newsletter μας, εδώ για να λαμβάνετε κάθε Πέμπτη ένα τέτοιο κείμενο μαζί με τέσσερις προτάσεις της εβδομάδας από τον κόσμο της Womanlandia.